آیا در بین بختیاری ها توتم پرستی رواج داشت؟!

     بختیاری ها به مانند سایراقوام ، به علت نزدیکی تنگاتنگ و وابستگی به طبیعت ، تحت تاثیر طبیعت ،مظاهر و نیروهای درون آن قرار گرفته اند. طبیعت تنها منزلگاه ، پناهگاه وسکونتگاه بشر نیست .غذای او را تامین می کند ، مواد اولیه ابزار ، ادوات واشیاء را در اختیارش می گذارد ، حس زیبا شناختی او را ارضا می کند ، در تزیینات و آراستن به یاریش می شتابد ، نشاط وفرح بخشی را به انسان ارزانی می دارد ، برای انسان طبیعت ، منشاء قدرت، عظمت ، وحشت وترس است ، بشر با همه پیشرفتی که کرده است ، خود را مقهور و نیازمند به طبیعت می داند. تاثیر و نقش فراوان طبیعت در زندگی بشر باعث گردید ، تا وی در زبان ، عقیده وباور،آداب ورسوم وبسیاری از رفتارهای خود از طبیعت الهام گیرد. گویی انسان برای ارج نهادن به طبیعت و ابراز خرسندی ، خوشحالی و رضایت مندی از این فرصت و فایده ، طبیعت را در قالب هزاران راز و رمز در ابعاد زندگی خود متجلی ساخت ، به بسیاری از جنبه های  حیات انسا نی خود ، مفهومی آیینی ، مقدس ، عرفانی وآرمانی داد. انسان اولیه از یک سو برای تمیز وجدا سازی خود از گروه های دیگر و تعیین جایگا ه خود ، و از طرفی برای تشخیص منشاء ، هویت وربط دادن خود به موجودی نیرومند وقابل ستایش ، درصدد برآمد تا از تنوع وتفاوت های موجود درطبیعت استفاده نماید. گونه های متنوع حیوانی بیشترین سهم را در این زمینه ایفاء کردند.انسا ن از هزاران  سال پیش برای فهماندن وانتقال عقیده ، باور واحساس خود وتحقق آرزوها وآرمان هایش ولو در قالب رموز پیچیده واسرار ناپیدا ، نقش وتصویر حیوانات را به خدمت گرفت.  قلمرو بختیاری ها که گستره ی وسیع آن را کوه ها و جنگل های غنی و پر برکت با چشم اندازهای زیبا در بر می گیرد ، برای وحوش نیزجایگا هی غنی بوده و هست. حیات وحش آن از تنوع فراوانی بر خوردار است.

 بختیاری ها نیز از ا ین وفورحیوانات در قلمرو خود و همسایگی با آنان ، سود جستند و تا ثیرات زیادی پذیرفتند که به صورت نمادین درجنبه های پیدا و پنهان زندگی آنان ، هزاران  سال است که ریشه دوانده است. برخی از این حیوانات مانند « شیر» ، «کبک » «بز» ، «پازن» و... جایگاهی خاص در بین مردم دارند. یکی از طرح های زیبا و رایج در قالیبافی ، طرح معروف « شیری بختیاری » است که نقش شیر در قالیچه بکار رفته است و به قالیچه ی « شیری بختیاری» معروف است. طرح استفاده از تصویر شیر در بافت گبه ها نیز مورد استفاده قرار گرفته می گیرد. در گذشته تندیس شیر را بر قبر بزرگان و مردان شجاع و جوانمرد ایل نصب می کردند. شیر در ادبیات فولکلوری بختیاری نیز کاربرد زیادی دارد. بز ، کبک و پازن نیز جایگاهی والا دارند. حتی در دوره اسلامی نماد شیر به باورهای مذهبی مسلمانان نیز راه پیدا کرد. شیر لقب حضرت علی (ع) گردید و ایشان با عنوان شیر یزدان ، اسدا لله معروف گردید.درنقاشی های قهوه خانه ای تصویر شیر که درپای امام علی(ع) نشسته است ،دیده می شود.در تعزیه ها نیز، شیر به یاری امام حسین (ع) می شتابد و در سوگ وی اشک می ریزد ، ناله می کند و خاک بر سرمی ریزد ، تا حزن واندوه جهانیان و عالم کائنات به نمایش گذاشته شود و بیان گردد حتی مخلوقات و جانوران نیز سوگوارند و از حق جانبداری می کنند ومخالف ظلم و باطل هستند.
 اما عده ای با استناد به پاره ای از این کاربردها و شواهد نظیر استفاده از اسامی حیوانان در نامگذاری طوایف ، تیره ها و اشخاص و نقش و جایگاه برخی از حیوانات مانند شیر و بز در نقش بافت های بختیاری مثل قالی ، گلیم و گبه و بر روی ابزار و وسایل و دیوارخانه ها و سنگ قبر ها نتیجه می گیرند که در میان ایرانیان کهن و بختیاری ها توتم پرستی رواج داشته است.( الیما ،1374) اگر چه شواهدی از نيا پرستی، پرستش مظاهر و عناصر طبيعی و ديگر معتقدات آريايی در منطقه ی بختياری به دست آمده است. ليکن بر خلاف عقيده ی عده ای توتم پرستی (totemism )در ايران رواج نداشته است و اين مدّعا نمی تواند درست باشد زيرا تحقيقات انجام شده رواج توتم پرستی در ميان سکنه ی اوليه ی ايران ، همچنين آرياييها و بختیاری ها را تأييد نمی کند. دکتر « روح الاميني» در اين باره می گويد : «نمی توان جوامع عشايری مثل بختياری را جامعه ی ابتدايی دانست واين ها را نشانه ی توتم پرستی دانست»( کتاب فرهنگ ، شماره نهم) استفاده از اسامی و نقش حيوانات در ميان بختياريها دلايل ديگری دارد که به برخی از آنها اشاره می شود:
1- بطور کلی در فرهنگ ایران ، شیر نماد قدرت و جنگاوری ، شکوه وعظمت ، وقار و متانت ، فرمانروایی وسلطه گری ،خرد ، حکمت وهوشیاری ، خورشید ، شهامت اخلاقی وعدالت ، نگهبانی و پاسداری ، آتش وخشونت ، طلسم و جادو، شقاوت و بی رحمی ،تحرک ، برنده گی و کوبنده گی ، خشم ومظهرقدرت زمینی و...می با شد. استفاده از نام ، نقش و تندیس شیر در بین بختیاری ها می تواند تجلیلی عالی و نکوداشتی بی نظیر از افرادی باشد که واجد ویژگی ها و صفات فوق بوده اند. به همین دلیل برای بیان ویژگی های جسمانی واخلاقی افراد نظیر: دلیری ، نیرومندی ، جوانمردی به کار می رود و از اسامی مانند: قوچی ، شیری ، شیرو،  شیرزاد، ارسلان ، اصلان ،  شیرمرد ،  اسد  و...  استفاده می کنند.
2- گاهی برای بزرگ نمایی قدرت و نیروی اشخاص ، نیرومندی مضاعف وتقدیس قدرت ، در نامگذاری اشخاص از اسامی حیوانات به همراه اسامی پیشوایان دینی (اسامی ترکیبی) استفاده شده است ،از قبیل: شیرمحمد ، شیرعلی ، علی شیر، گرگعلی ، علی گرگ ، قوچعلی و...
3- گاهی برای بیان زیبایی و وقار از اسامی حیوانات در نامگذاری استفاده شده است ، مانند: آهو ، کبوتر ، کبکی ، غزال و....
4- به نظر می رسد اين قبيل نامگذاری و استفاده از نقش برخی حيوانات با نظام شبانی و رمه داری در ارتباط باشد که از دوران کهن در نامگذاری موثر بوده است. اسامی هزار اسف، جاماسب و زرتشت بيانگر تأثير عميق زندگی شبانی و حيوانات اهلی بر معيشت خانواده و قدرت اقتصادی افراد بوده است. در دوران اخير نيز وجه تسميه بابادی گاشه را مالکيت افراد اين طايفه بر گاوهای سياه مي‌دانند.
5- اين نامگذاری می تواند نشانه ی تأثير عميق دين اسلام و به ويژه مذهب شيعه بر ابعاد مختلف زندگی مردم باشد که در نتيجه آن خانواده ها برای بيان عرض ارادت ، شیفتگی و وابستگی خود به پیشوایان دینی و اهل بیت علیهم السلام از اين قبيل اسامی استفاده می کنند ، که از زمان حکومت صفویه رواج بیشتری پیدا کرد. مانند: شير محمد، گرگعلی، کلبعلی، غلامعلی، تاجعلی و  ...
6-  گاهی به منظور تجليل وتکريم اشخاص و توصيف ويژگی های آنان، از سمبل ها و نمادها استفاده شده است به عنوان مثال به پاس نکو داشت افراد برجسته و بزرگ، بر قبر آنها شيرهای سنگی نصب می کنند، يا در سوگ مردان، سوگمندان عبارت «اي شير زردم» را مکرر بر زبان می آورند.
7- گاهی استفاه از نام حیواتات در نامگذاری طوایف و تیره ها به این دلیل بوده است که نیای این طوایف و تیره ها  چنین نام هایی داشته اند.(امان الهی ،1370)
8- ممکن است نامگذاری طوایف و تیره ها با اسامی حیوانات بر اساس مشابهت برخی ویژگی های نیای این طوایف و تیره با حیوانات باشد یا بر اساس افسانه هایی باشد که در این راستا شکل گرفته باشد و هیچ ربطی به توتم پرستی ندارد.
9- بختیاری ها غالباً مردمانی شوخ طبع هستند گاهی برای مزاح ، خنده و سرگرمی برخی طوایف و تیره ها را به بعضی حیوانات نسبت می دهند و می گویند ، اعضای فلان طایفه ویژگی های فلان حیوان یا پرنده را دارند و اصلاً  با توتم پرستی هیچگونه سنخیت و مناسبتی ندارد.
از طرفی در سیستم توتمیسم  ، اعضای کلان بر این باورند که نیای مشترک آنها می تواند حیوان یا گیاه هم باشد ، به همین دلیل آن حیوان برای آنان مقدس است ، برای او احترام زیادی قائل هستند ، او را پرستش می کنند و از خوردن آن پرهیز می کنند مگر در شرایط خاص آن هم به قصد تبرک. تصویر توتم بر سنگ ، چوب و استخوان حک می شود و به نماد آن گروه تبدیل می شود. افرادی که نیای مشترک یا توتم مشترک دارند ، یک کلان را تشکیل می دهند و با هم ازدواج نمی کنند ، آنان با اعضای کلان دیگر ازدواج می کنند و ازدواجشان به صورت برون گروهی می باشد. در حالی که طوایف و تیره های بختیاری فاقد این ویژگی ها هستند. (برگرفته از کتاب تشیع در بختیاری).

نوشتن دیدگاه

* نمایش نظرات به منزله تائید آنها نمی‌باشد.
* مسئولیت نظر با کاربر می‌باشد.
* ایمیل فعال خود را وارد نمایید.
* در صورت امکان نام و شهرت خود را کامل وارد کنید.


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

درباره ما

تازه‌های کتاب

 کتاب «نخستین جرعه از این جام» میزبانی و قهرمانی تیم ملی فوتبال ایران در جام ملت های آسیا (۱۳۴۷-۱۹۶۸) را از زوایای سیاسی-اجتماعی و ورزشی با نگاهی تازه مورد کنکاش قرار داده است.
 شیمبار (شیم بار) جلگه گرمسیری شیمبار در شمال خوزستان واقع گردیده و تقریباً نزدیک به نقطه صفر مرزی بین استان خوزستان و چهار محال بختیاری قرار دارد. این منطقه گردشگری از توابع بخش چلو شهرستان اندیکا می باشد که در 45 کیلومتری شهر قلعه خواجه  و یکصد کیلومتری مسجدسلیمان و220 کیلومتری اهواز است.  
 «فراز و فرود ایل کیان ارثی با تاکید بر ظهور و سقوط محمدتقی خان بختیاری» عنوان کتابی است که توسط مصطفی علیزاده گل سفیدی به نگارش درآمده و آماده چاپ شده است. در این کتاب با استناد به منابع مختلف تاریخی به بررسی ایل کیان ارثی و روسای آن از دوره صفویه تا 50 سال پیش پرداخته و شامل 5 فصل به شرح ذیل است: